परमेश्वर पाहतो, परमेश्वर अनुभवतो, परमेश्वर ऐकतो आणि तो उपस्थित असतो.

गंगा नदीच्या खोऱ्यातून आपला प्रार्थनेचा प्रवास सुरू ठेवत असताना, आपण या मध्यस्थीच्या तीर्थयात्रेच्या शेवटाकडे येत आहोत. आज आपण आपली अंतःकरणे त्यांच्याकडे वळवतो. पटना आणि कोलकाता, दोन प्रभावशाली शहरे, ज्यांचा इतिहास आणि वास्तव पूर्व भारतातील जीवनाचे वेगवेगळे पैलू दर्शवतात. बिहारची राजधानी पाटणा, भारतातील सर्वात गरीब राज्यांपैकी एकामध्ये वसलेली आहे. या शासकीय केंद्राच्या आसपासची अनेक कुटुंबे आजही गरिबी, बेरोजगारी आणि मर्यादित संधींशी संघर्ष करत आहेत. स्थानिक लोकांचे जीवन अनेकदा ग्रामीण कष्ट आणि जगण्यासाठी होणारे शहरी स्थलांतर यांमुळे घडलेले असते.

पश्चिम बंगालची राजधानी कोलकाता, आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारसा, बौद्धिक जीवन आणि कलात्मक प्रभावासाठी ओळखली जाते, तसेच शिक्षण आणि राजकीय विचारांचे केंद्र म्हणून तिचा एक मोठा इतिहास आहे. तरीही, तिच्या ऐतिहासिक सौंदर्या आणि प्रमुखतेमागे, अनेक रहिवाशांना गर्दी, कष्ट आणि तीव्र सामाजिक गरजांचा सामना करावा लागतो. दोन्ही शहरांमध्ये, मानवी तस्करी दुर्बळ घटकांना आपले बळी बनवत आहे. अनेक उपेक्षित समुदायांसाठी जातीय अत्याचार हे एक वेदनादायक वास्तव आहे. अनेकांना शिक्षण, रोजगार, विवाह आणि सामाजिक स्वीकृतीमध्ये अडथळ्यांचा सामना करावा लागतो. पिढ्यानपिढ्या हे ऐकत मोठे झाले आहेत की त्यांच्या जन्माच्या परिस्थितीमुळे त्यांचे मूल्य कमी आहे, ज्यामुळे बहिष्काराच्या, लज्जेच्या आणि निराशेच्या जखमा अनेक दशकांपर्यंत कुटुंबांना आकार देतात. पाटणा आणि कोलकाताच्या प्रचंड लोकसंख्येमागे देवाचे लाडके लाखो लोक आहेत, ज्यांच्या मनात आशा, संघर्ष आणि सन्मान, न्याय व आशेची तळमळ आहे.

यावर लक्ष केंद्रित करा: लोअर गंगा: पाटणा आणि कोलकाता